| नारीशक्तिको
विजय
'प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचाणि तृतीयं
चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्'
नारीका यिनै उपनामसहितका शक्तिलाई दसैंमा नौ
दिनसम्म पूजा गर्ने परम्परा चलिआएको छ । नारीशक्तिको
अर्थ तथा महत्त्वको महिमा हुने यो पर्वमा देवीका
नौ रूपलाई दुर्गुण तथा दुव्र्यवहार नष्ट गर्ने
अस्त्रका रूपमा लिइन्छ । नवरथामा नवदेवीको पूजा
गर्नाले रिस, राग, द्वेष, वैमनस्य आदि दुर्गुण
हटी सद्भाव तथा सद्गुण प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ
। यसपटकको बहसमा हामीले यिनै नवदेवीलाई पूजा गर्नुको
अर्थ एवं महत्त्वका विषयमा व्याख्या तथा विश्लेषण
गर्यौं ।
♣ प्रस्तुति ः लक्ष्मी भ०८ारी
नानीबाबा रिसाल
आध्यात्मिक अध्ययनकर्ता
सृष्टिको सुरुदेखि नै असल तथा
खराब बीच द्वन्द्व चलिरहेको छ । शक्तिलाई विशेष
आह्वान गरेर समाज, परविार, देश सबैमा रसि, राग,
द्वेष अन्त्य गरी नयाँ ऊर्जाशक्ति उत्पन्न गराउने
विशेष काम नारीद्वारा भएकाले यो पर्वमा नारीशक्तिको
विशेष पूजा-उपासना हुन्छ । नौ दिनसम्म पूजा गरनिे
नवदेवीका छुट्टाछुट्टै रूप, अर्थ एव्ां महत्त्व
छन् । प्रथम दिन पूजा गरनिे शैलपुत्रीको दायाँ
हातमा त्रिशूल एवं बायाँ हातमा कमलको फूल छ ।
गोरु वाहन भएकी यिनी क्रोध र शान्ति दुवैकी प्रतीक
हुन् । अर्की देवी ब्रह्मचारण्िाीको दायाँ हातमा
जपमाला र बायाँ हातमा कमण्डलु छ । यिनी तपस्याकी
प्रतीक हुन् । तेस्रो दिन पूजा गरनिे चन्द्रघण्टाको
मस्तिष्कमा घण्ट आकारको अर्धचन्द्र छ । यिनी शान्तिदायक
तथा कल्याणकारी छिन् । चौथो दिन पूजा गरनिे कुष्माण्डा
अर्थात् ब्रह्माण्डको उत्पत्ति गराउने देवी हुन्,
यिनको मुस्कानबाट ब्रह्माण्डको उत्पत्ति भएको
कुरा शास्त्रमा उल्लेख छ । पाँचौं स्कन्दमाता
हुन् । यिनी कुमार कार्तिकेयकी माता हुन् । छैटौं
दिन पूजा गरनिे देवीको नाम कात्यायनी हो । सातौं
कालरात्री हुन् । चार हात भएकी, तरबार लिएकी,
गधा वाहन भएकी, सबैलाई मार्ने कालरूपी विनासिनी
दुर्गाको रूप नै देवीको सातौं अवतार हो । यिनमा
संसार विनाश गर्न सक्ने विनाशकारी शक्ति छ । आठौं
शक्तिको नाम महागौरी हो । यिनी हिउँजस्ती गोरी
र सुन्दर छिन् यिनको रूपले जोकसैलाई मोहित पार्न
सक्छ । अन्तिम तथा नवौं शक्तिको नाम सिद्धिदात्री
हो यिनमा सबै काम सिद्धि हुने गुण तथा शक्ति भएकाले
यिनलाई सिद्धिदात्री भनियो । अजेय शक्ति भएका
दानवहरूको वध गर्न विष्णु भगवान्ले यिनै नौवटा
नारीशक्ति उत्पन्न गराए । दुगुर्ण र दुव्र्यवहारलाई
नाश गर्ने शक्ति नारीमा भएकाले देवताहरूले पनि
उनैलाई माध्यम बनाएका हुन् । दुर्गुणलाई नाश गर्ने
महाकालीजस्ती विनासिनी उत्पन्न गराएर संसारमा
सुख-शान्ति भयो । तसर्थ दसैंमा नारीको विशेष पूजा
हुन्छ । दसैंमा मात्र होइन अघिपछि पनि यत्र नार्यस्तु
पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता तथा या देवी सर्वभूतेषु
शक्तिरूपेण समस्थिता भन्ने कुरालाई मनन गरेर नारीको
सम्मान जहाँ गरन्िछ त्यहाँ सधै सद्भाव, सद्गुण
फैलन्छ । नवदुर्गामा नवदेवीको पूजा गर्नाले रसि-राग,
द्वेष हटेर सद्भाव कायम हुन्छ । मातृशक्तिको परमतत्त्व
यही नै हो ।
माधवप्रसाद भट्टराई
नायव वडागुरुज्यू
आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नवदुर्गाको
विशेष पूजा-आजा हुन्छ । अन्य समयको तुलनामा यतिबेला
देवीहरूको विशेष किसिमले पूजा गरन्िछ । शरदकालीन
नवरथामा नवदुर्गाका विविध नाम तथा रूप छन् । ती
सबै नामको अलग-अलग महत्त्व छ । पहाडकी पुत्री
शैलपुत्रीदेखि सिद्धिदात्रीसम्मका नवदुर्गाका
अर्थ र महत्त्वले मानव जीवनमा प्रत्यक्ष सरोकार
राख्छन् । यसबेला देवीका विभिन्न रूप, गुण तथा
अवस्थाको पूजा गरन्िछ । जसलाई हामी पौराणिक कालदेखि
शक्तिका रूपमा सम्मान गर्दै आएका छौं । यसरी विभिन्न
नाम दिइएका नवदुर्गा भगवतीको पूजा गर्नाले घरमा
सद्भाव एवं सदाचार बढ्छ । दानवलाई नाश गर्न विष्णुले
नवदेवीको शक्तिपुञ्ज खडा गरेको कुरा चण्डीमा उल्लेख
छ । प्राचीन परम्परामा नारीको सम्मानभन्दा पनि
उच्चस्थान रहेको विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरूमा
उल्लेख छ । त्यसैले त गौरीपुत्र,
उमापतिजस्ता शब्दहरू प्रख्यात
थिए । नारीको नामबाटै पुरुषको चिनारी हुन्थ्यो
। सोही कुरालाई मनन गर्दै आसुरी शक्तिको विनाशका
लागि नारीलाई अस्त्र बनाइएको हो । दसैंमा महिलाले
दुर्गाको पूजा गर्नुहुँदैन, चण्डी पाठ गर्नुहुँदैन
भन्ने गलत मान्यतालाई अब हामीले परविर्तन गर्नुपर्छ
।
शान्ति सुवेदी
संस्थापक, आत्मशान्ति सत्संग समूह तथा भागवत्वाचिका
नवरथाभर िशैलपुत्री हुँदै अन्तिम
दिन सिद्धिदात्रीसम्ममा देवीका नौवटा अवतारको
पूजा गरन्िछ । नारीका लागि यो गौरवको कुरा हो
। त्यसैले हामी दसैंलाई नारीको सम्मान गरनिे पर्वका
रूपमा लिन्छौं । 'यत्र नार्यस्तु
पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता' अर्थात् जहाँ नारीको
पूजा हुन्छ, त्यहाँ देवता रमाउँछन् । शास्त्रअनुसार
परापूर्वकालमा प्रत्येक युगमा एक-एक वटा राक्षसले
दुःख दिइरहन्थे । ब्रह्माजीले शक्तिपुञ्ज खडा
गरेर नवदुर्गाको रूप दिनुभयो । नौवटा युगमा नौवटा
देवीका रूप अवतरण भए । तिनै नवदेवीद्वारा राक्षसहरूको
वध भयो । नवदुर्गालाई एकै ठाउँमा राखेर नौ दिनसम्म
पूजा गर्नुको अर्थ त्यही हो । यो पूजा गर्दा हामीभित्र
रहेका लोभ, मोह, क्रोध आदि सबै पराजित हुन्छन्
। त्यसका साथै आपसी सद्भाव तथा सद्गुणका साथै
आत्मशक्ति बढ्छ ।
'दुर्गुण र दुव्र्यवहारलाई नाश
गर्ने शक्ति नारीमा भएकाले देवताहरूले पनि उनैलाई
माध्यम बनाएका हुन् । दुर्गुणलाई नाश गर्ने महाकालीजस्ती
विनासिनी उत्पन्न गराएर संसारमा सुख-शान्ति भयो
। तसर्थ दसैंमा नारीको विशेष पूजा हुन्छ । दसैंमा
मात्र होइन अघिपछि पनि यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते
रमन्ते तत्र देवता तथा या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण
समस्थिता भन्ने कुरालाई मनन गरेर नारीको सम्मान
जहाँ गरन्िछ त्यहाँ सधै सद्भाव, सद्गुण फैलन्छ
।'
निर्मला ढुङ्गाना
उप-प्राध्यापक
संस्कृति-विभाग, पद्मकन्या कलेज तथा संस्कृतिविद्
प्रत्येक वर्ष असोज-कार्तिक
महिनामा दुर्गाको पूजा तीन रूपले गरन्िछ । पहिलो
रूपमा सौम्यताकी प्रतीक सरस्वती तथा लक्ष्मी आउँछन्
। दोस्रोमा कालीका विभिन्न रूपहरू पर्छन् जसलाई
उग्ररूपको विधिले पूजा गरन्िछ । तेस्रोमा सौन्दर्यको
पूजा हुन्छ । त्यसमा त्रिपुरासुन्दरी, षोडशी,
भैरवी आदि कामोत्तेजक देवीका रूपमा पूजा गरन्िछ
। जुन काली भनिएको छ तिनका छुट्टाछुट्टै रूप हुन्छन्
। उनीहरूका देव पनि फरक छन् । जस्तै-महाकालीको
महाकाल भएजस्तै दुर्गा तथा चण्डीका पनि आ-आफ्ना
देव छन् । यीमध्ये दस महाविद्या हुन्छन् जसका
दसवटा स्वरूप हुन्छन्-महालक्ष्मी, महासरस्वती
आदि । यसका अतिरत्तिm पनि अन्य विविध देवी छन्
। धूमावतीका कुनै देव अथवा भैरव छैनन्, उनी एक्ली
हुन् । दसैंघर स्थापना गर्दा सबैभन्दा पहिले यिनको
पूजा हुन्छ किनभने उनका पुरुष देव छैनन् भनेर
शुद्ध मानिन्छ । नवदुर्गाकी शैलपुत्री सौम्यताकी
प्रतीक हुन् । यी नवदुर्गामध्ये प्रत्येकको हातमा
एक-एक वटा अस्त्र र वाहन छन् । जसले पापको अन्त्य
गर्ने काम गर्छन् । चन्द्रघण्टाले घण्ट बजाएर
नाद गर्छिन् । कूष्माण्डा पनि शिवकी एकस्वरूप
हुन् । त्यसैगरी कालरात्रीले पापकर्मको नाश गर्छिन्
। कालरात्री कालो रातमा हुनसक्ने सबै पाप नष्ट
गर्न शिवको जटाबाट प्रादुर्भाव भएकी, कालो वर्णकी,
नरमुण्ड माला लगाएकी, बाघको छाला बेरेकी देवी
हुन् । कालीलाई शक्ति प्रदान गर्दा रक्त तथा कालो
वर्ण दिइसकेपछि गोरी भएकी हुनाले यिनलाई महागौरी
भनियो । नवौं दिन पूजा गरनिे देवीको नाम सिद्धिदात्री
हो । नारीलाई कुनै पनि युगमा युद्ध हुँदा वध गरएिको
छैन तसर्थ जुनसुकै युद्धमा नारीलाई अग्रपंक्तिमा
राखिएको पाइन्छ । नारीले पापी तथा दुर्गुणको मात्र
अन्त्य गर्छन् । जथाभावी सबैको विनाश गर्दैनन्
। दसैंभर िनवदुर्गाको पूजा गर्नाले मङ्गल हुन्छ,
वंशको रक्षा एवं शान्ति-समृद्धि कायम हुन्छ ।
कविवर माधवप्रसाद घिमिरे
राष्ट्रकवि
दसैंमा नवदेवीको पूजा गर्नुको
ठूलो महत्त्व छ । यो पर्वले नारीलाई परम्परादेखि
उच्चस्थानमा राखेको हामी पाउँछौं । माता सिर्जनाकी
शक्ति भएकीले समाजमा उनको स्थान सम्मानजनक छ ।
पुरुषको उद्गम पनि नारीकै कोखबाट भएको हो । वैदिककालमा
विवाहका बेला छोरीलाई घरकी साम्राज्ञी, पुरुषकी
पि्रया, सासू-ससुराकी मनपर्ने भएस् भनेर आशीर्वाद
दिन्थे । दसैंमा नारीको महत्त्वलाई दुर्गा, महागौरी,
महाकाली आदि नारीशक्तिका रूपमा पूजा गरन्िछ ।
दुर्गाकवचमा प्रथमं शैलपुत्री, द्वितीयं ब्रह्मचारण्िाी
आदि नामद्वारा नवदुर्गाको वर्णन गरएिको छ । जसको
अर्थ नारीभित्रका दैवी गुणहरूको वर्णन नौ किसिमले
गरेको पाइन्छ । हाम्रो समाजमा यिनै गुणले वर्चस्व
जमाएकाले यिनको पूजा गरन्िछ । यसलाई व्यवहारमा
उतार्न नौ दिनसम्म नौवटी कन्याको पूजा गरन्िछ
तर अहिलेको समयमा हामीले नारीजातिको शक्ति एव्ां
महत्त्वलाई व्यवहारमा उतार्न बिर्सिरहेका छौं
। उनीहरूको वास्तविक सम्मानका लागि हामीले घर
होस् वा समाजमा उनीहरूलाई उचित स्थान दिनुपर्छ
। हामीले व्यवहारमा पनि नारीलाई वासना सा सौन्दर्यका
रूपमा मात्र नलिएर देवीकै रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ
अनि मात्र हामीले पूजा गर्ने नवदुर्गाको सार्थकता
रहन्छ । नारी भनेका हामीलाई जन्माउने आमा, माया
गर्ने दिदी-बहिनी र जीवनमा साथ दिने सह-धर्मिणी
हुन् तसर्थ उनीहरूको सोही रूपमा श्रद्धा
हुनुपर्छ ।
------------------------------------------------------------------------------------
कञ्चन बर्मा लामा / गीर्वाणी
लामा -हजुरआमा-नातिनी)
पाँच दशकअघि आफू ८ वर्षकी हुँदा
मनाएको दसैंको झझल्को कञ्चनलाई अहिले पनि ताजा
भएर आउँछ । त्यो अनुभव ताजा हुनुको प्रमुख कारण
उनकी आठ वर्षकी नातिनीले गरेको कृयाकलाप पनि हो
। उनकी नातिनीको दसैं मनाउने तौरतरकिा तथा उनी
आठ वर्षकी हुँदा उनले मनाउने दसैंमा ठूलो अन्तर
छ । यद्यपि बेलुन उडाउने, पिङ खेलेर रमाइलो गर्ने
तथा घर सजाउने कुरामा उनीहरूको रुचि मिल्छ । कञ्चनको
बाल्यकालमा आफ्नो रोजाइका लुगाफाटाभन्दा पनि अभिभावकको
रोजाइका पहिरन लगाउनुपथ्र्यो । अहिले उनी आफ्नी
नातिनीसँगै बजार गएर उनैलाई रोजाएर पहिरन किनिदिन्छिन्
। कञ्चन सानी छँदा दसैंमा केही निश्चित जिम्मेवारी
हुन्थे । अहिलेको आधुनिक पुस्ताकी
गीर्वाणीलाई जिम्मेवारी के हो थाहा छैन । उनलाई
खाना कुन ढंगले बनाइन्छ भन्नेसम्म पत्तो छैन ।
जब कि गीर्वाणीको उमेरमा कञ्चन आमासँगै भान्सामा
विभिन्न परकिार बनाइरहेकी हुन्थिन । हामी सानो
छंदा पनि घर सजावट, मिठाइ बनाउने तथा पाहुन सत्कार
गर्ने काममा आफैं खट्थ्यौं, विगतका दसैं स्मरण
गर्दै कञ्चन भन्छिन्- हाम्रो पुस्ताका किशोरीहरू
त्यसबेला आमालाई सघाउँथ्यौं तर अहिलेको पुस्तामा
त्यो जिम्मेवारी आएको देखिदैन । गीर्वाणीलाई भने
दसैं शुरु नहुदै थरी-थरीका बेलुनको प्याकेट चाहिन्छ
। उनी यो उमेरमै नयाँ-नयाँ डिजाइनको पहिरनकी सौखिन
छिन् । 
कञ्चनको दसैं
आफ्नो बाल्यकाल भारतस्थित आसामको
वैष्णव-हिन्दु परविारमा बिताएकी कञ्चन बर्मा लामाले
अहिलेसम्म आफ्नो परविारमा बली दिएको देखेकी छैनन्
। उनको परविारमा दुर्गा पुजाको महत्व ठूलो थियो
तर बलीको बिरोधी गतिविधि पनि त्यतिकै हुन्थे ।
दसैंमा बली दिनैपर्छ, मासु खानैपर्छ भन्ने प्रचलन
थिएन । दसैंमा उनको घरमा थरीथरीका मिठाइ तथा बेलुनको
थुप्रो भने देख्न पाइन्थ्यो । दसैंको टिकाका दिन
उनीहरूकहाँ श्रीखण्डको टिका लगाउने चलन थियो ।
उनीहरू दुर्गापुजाका लागी लाखौं खर्च गरेर दुर्गाको
मूर्ति तथा दुर्गाघर बनाउँथे । घरमा आउने पाहुनाले
पनि पुलती, रबिन, चकलेट, बेलुन आदि उपहार ल्याइदिन्थे
। त्यसबेला घरमा टेलिभिजन थिएन । मनोरञ्जनका लागि
स्टेरयिोबाट प्रत्येक दिन बिहान मालश्री धुन बजाउने
चलन थियो । कञ्चनले आफ्नो जीबनकालमा तीन किसिमका
दसैं अनुभव संगालेकी छिन् ।
आसाममा घरभित्र मासु भित्र्याए
अपवित्र हुन्छ भन्ने विश्वास गरन्िथ्यो । यद्यपि
दुर्गापूजा भने भव्यताका साथ हुन्थ्यो । त्यसबेला
घरभरी बेलुनको रास हुन्थ्यो । काका-बडाबा तथा
मामाघरका सदस्यहरूबाट उपहार
प्राप्त हुन्थ्यो । आसाममा त्यसबेला दक्षिणा दिने
तथा खाने, लगाउने कुरामा पनि नेपालजस्तो प्रतिस्पर्धा
नभएको उनको अनुभव छ । दसैंका बेला खिचडी खान छिमेकी
बंगालीहरूको घरमा जाने गरन्िथ्यो ।
नेपालका सल्यान, जाजरकोटजस्ता
विकट जिल्लामा शिक्षण पेशामा संलग्न भएपछि ती
क्षेत्रमा उनले दसैंको छुट्टै संसार देखिन् ।
आसाममा कहिल्यै नदेखेको जुवातास उनले नेपालको
पश्चिम क्षेत्रमा देखिन् । 'आसाममा जुवातासको
सट्टामा नाटक मञ्चन हुन्थ्यो, लङ्गुरबुर्जामा
होइन दुर्गापुजामा सबैको ध्यानाकर्षण हुन्थ्यो
।' कञ्चन भन्छिन्, 'सल्यान, जाजरकोट क्षेत्रमा
भने दसैं शुरु हुन नपाउंदै जुवातास, मासु र रक्सीको
मेला लाग्दो रहेछ ।' २०३१ सालताकाको सल्यान, जाजरकोटको
दसैं उनको मानसपटलमा सधैं घुमिरहन्छ । त्यहां
जब टिकाको दिन हुन्थ्यो सम्पुर्ण गाउँले एक-एकवटा
पोका बोकेर राजासाप -जमिन्दार) कहाँ टिका थाप्न
आउँथे । पालै-पालो टिकाका साथ प्रजाका लागी बनेका
एक-एकवटा रोटी थाप्दै शिर निहुराएर र्फकन्थे ।
जमिन्दार परविारलाइ भने छुट्टै भोजनको व्यवस्था
हुन्थ्यो ।
उनले दसैंमा विज्ञानको चमत्कार
पनि देखेकी छिन् । पहिले दसैंमा केराको थाम, माटाको
प्याला, थरीथरी फुलबाट घरको सजावट गरन्िथ्यो ।
अहिले आफ्नी नातिनीलाई विद्युतीय सजावटमा रमेको
देख्दा कञ्चनलाइ समय फेरएिको अनुभूति हुन्छ ।
कञ्चनले दसैंको अर्को फरक अनुभव
काठमाडौ आएपछि गरनि् । काठमाडौंमा रमझम, गरगहना
तथा पहिरनमा एक अर्काबीच प्रतिस्पर्धा
हुने गरेको पाइन् । कञ्चन भन्छिन्- 'म दसैंमा
फजुल खर्च गर्ने पक्षमा छैन । सबैले आफ्नो क्षमताअनुसार
रमाइलो गर्नुपर्छ ।' यसपटकको दसैंमा कामका सिलसिलामा
रोम पुग्नुपर्ने भए पनि कञ्चन आफूभन्दा सानालाई
टीका लगाइदिन टीकाको दिनसम्म जसरी भएपनि नेपाल
आइपुग्ने सुरमा छिन् ।
गीर्वाणी
बर्षयामले नेटो काटिसकेपछि सफा,
स्वच्छ तथा प्राकृतिक रुपमा पनि अत्यन्तै रमाइलो
मौसम सुरु भएको छ । बजारमा थरी-थरी पहिरन झुण्डिन
थालेका छन् । ८ वषर्ीया गीर्वाणीको ध्यान बजारमा
सजाइएका पुतलीले लगाउने जस्ता रंगीबिरंगी कपडा
तथा ठूल्ठूला बेलुनतर्फ ढल्कन्छ । 'दसैं भन्ने
बित्तिकै हजुरममीले किनिदिने नयाँ लुगा, ठूला
आकारका बेलुन सम्झन थाल्छु ।' गीर्वाणी भन्छिन्,
'दसैं आउने बित्तिकै आमा -हजुरआमा) ले बनाइदिने
पिङको सम्झना आउँछ समयको अन्तरालले पनि होला यी
नातिनी-हजुरआमाको दसैं अनुभवमा ठूलो अन्तर पाइन्छ
। हजुरआमाले मनाएका सुरुका आठवटा दसंै र गीर्वाणीले
मनाएका आठवटा दसैंमा ठूलो फरक छ । हजुरआमा भन्छिन्-
म यसको उमेरमा आमालाई काम सघाउँथंे, बुबाले लुगा
किनिदिन खोज्दा किताब किनिदिनुस् भन्थें त्यसैले
बुबा पनि लुगा लगाउन मान्दिन यो पछि गएर फकिर
-जोगिनी) हुन्छे कि क्या हो भन्नुहुन्थ्यो तर
गीर्वाणीलाई अहिल्यैदेखी राम्रा लुगा त्यो पनि
आफै बजार गएर छानेर किन्नुपर्छ । कञ्चन त्यो उमेरमा
जामा, घाँगर तथा प|mक लगाउँथिन् तर गीर्वाणीलाई
दसैंमा प|mक-जामा लगाउन लाज लाग्छ । गीर्वाणी
इस्टायलिष्ट पाइन्ट तथा मोडर्न टिसर्टमा सजिन
मन पराउँछिन् । गीर्वाणी भन्छिन्- घरमा के कुरा
कसरी आउँछ मलाई थाहा हुँदैन । मलाई त झिलीमिली
लगाउन, धेरै दक्षिणा थाप्न पाउँदा रमाइलो लाग्छ
। बेलुन फुटाउन र पिङ खेल्न पनि ज्यादै रमाइलो
लाग्छ । कञ्चन सानोमा थरीथरीका मिठाई खान मन पराउँथिन्
तर गीर्वाणीलाई गुलियो पटक्कै मन पर्दैन । उनी
अमिलो-पिरोकी पारखी हुन् । त्यसैले उनी ससेज मन
पराउँछिन् । प्रत्येक पुस्तैपिच्छेको परविर्तन
देख्दै आएकी कञ्चन पुस्ताको अन्तरालमा यत्तिको
फरक हुनुलाई स्वाभाविक मान्छिन् । पछिल्लो समयमा
आएर उनी संस्कृति जोगाउन तथा यसलाई निरन्तरता
दिन बालबालिकालाई जमरा राख्न सिकाउन थालेकी छिन्
। कञ्चनको सिको गर्दै गीर्वाणी पनि जमरा राख्ने
दिन निक्कै खुसी हुन्छिन्् । गीर्वाणी दसैंका
बेला साथीहरू जम्मा पारेर समूहमा खेल्न मनपराउँछिन्
।
ज्ञानीशोभा / दीक्षा
तुलाधर -आमा - छोरी)
दीक्षा तुलाधर
मेरी ममी ज्ञानीशोभा तुलाधर नेपालकी प्रख्यात
डिजाइनर भएको फाइदा हामीले लिएका छौं । उहाँले
हरेक दसैंमा हामीलाई स्टाइलिस पहिरन बनाइदिनुहुन्थ्यो
। यस्तो पहिरनको सबैले प्रशंसा गर्ने भएकाले हामी
सधै नयाँ-नयाँ डिजाइनका पहिरनको माग गथ्यौर्ं
। ममीले पहिरनसँग मिल्ने च्ाुरा, क्लिप, हेयरबेन्ड
तथा हिलजुत्ता पनि किनिदिनुहुन्थ्यो ।
मेरो विवाह धनगढी मूल घर भएका व्यक्तिसँग भयो
। लामो बाटो भएकाले विवाहपछि पनि म हरेकजसो दसैं
काठमाडौंमै मनाउँछु । ममीसँग दसैं मनाउँदा म अझै
पनि अविवाहित नै छु कि भन्ने भान हुन्छ । ममी
एकदमै मीठो खाना बनाउनुहुन्छ । दसैंमा मलाई ममीले
बनाएको तामाको तरकारी, लप्सीको अचार तथा माथिबाट
अन्डा हालेको नेवारी परकिार वः एकदमै मन पर्छ
। ममी शाकाहारी भएकाले हामीमा पनि मासुप्रति रुचि
थिएन । यद्यपि उहाँ मासु पनि साह्रै मीठो बनाउने
हुनाले उहाँले बनाएको मासु भने खान्थ्यौं । जब-जब
दसैं आउँछ, मलाई ममीले बनाउने खाना, पहिरन तथा
उहाँले दिने आशीर्वादको सम्झना हुन्छ । अहिले
ममी बिरामी भएका कारण पहिले जस्तो खट्न सक्नुहुन्न,
यद्यपि हामी हरेक दसैंमा उहाँका यी कुराहरूको
सम्झना गररिहन्छौं । 
ज्ञानीशोभा तुलाधर हरेक केटाकेटीलाई दसैं उत्तिकै
मनपर्छ । मेरी छोरीलाई त एक महिनाअघिदेखि नै दसैं
लागिसक्छ । यो उनको सानैदेखिको बानी हो । नवरथामा
देवीको मन्दिरमा जान मेरी सासू र म चाँडै उठ्थ्यौं
तर उनी हामीभन्दा अघि तयार भैसकेकी हुन्थिन् ।
पूजाआजा सकेपछि सासूसँग बजार गएर मैले बनाएको
डिजाइनसँग मिल्ने क्लिप, हेयरबेन्ड किनेर ठीक
भयो कि भएन भनेर मलाई देखाउन आउँथिन् । मैले राम्रो
छ भनेपछि मात्र खुसी भएर भोज खान थाल्थिन् । अलि
ठूली भएपछि उनले मलाइ भोजमा सघाउन थालिन् ।
प्रारम्भिक दिनमा म फेसन डिजाइनमा व्यस्त भएकाले
छोरीलाई होस्टेलमा राखिदिएकी थिएँ । दसैंको लामो
बिदामा होस्टलबाट घर आउने हुनाले उनी घरमै बस्न
रुचाउँथिन् । पाःयोद्यः निस्किने समयमा घरमा भएका
सबैजना केटाकेटीहरू खुसी हुँदै रमिता हेर्न
निस्कन्थे । उनी आफूलाई केही चाहियो भने मलाई
ममी नभनी माँ भनेर बोलाउँछिन् । उनी विवाह हुनुअघि
असाध्यै जिद्धि थिइन् । आफूले भनेको कुरा गरेरै
छाड्ने उनको बानी थियो । विवाहपछि भने उनले संसार
चिन्न थालिन् । अहिले भने उनी व्यावहारकि भएकी
छिन् । अहिले उनी सबैको ध्यान राख्ने तथा मानसम्मान
गर्ने भएकी छन् । एउटा उखान छ- 'एउटा असल आमाले
आनो सन्तानलाई असल बनाउन २१ वर्ष लाग्छ तर खराब
आमाले २१ मिनेटमा नै खराब बनाउँछे ।' अहिले मेरी
छोरीलाई देख्दा त्यो उखान चरतिार्थ भए जस्तो लाग्छ
। यसपालि उनी आमा बन्न लागेकीले धनगढीस्थित आफ्नो
घरमा जान पाउँदिनन् । पहिले म छोरीलाई स्टाइलिस्ट
पहिरन बनाइदिन्थें, अहिले ठीक उल्टो भएको छ ।
उनी आफैले डिजाइन गरेर मलाई राम्रो पहिरन उपहार
दिन्छिन् । उनी दसैंको बेला घुम्न, किनमेल गर्न
मसँगै जान मन पराउँछिन् । परविारसँगै बसेर मीठो-मीठो
खाएर, गफसफ गर्दै घरमै तास खेल्न रुचाउँछिन् ।
पिङ खेल्ने तथा चंगा उडाउने भएकाले पनि दीक्षालाई
दसैं मनपर्छ ।
शारदा पोख्रेल खनाल/रीता खनाल पाण्डे
-नन्द-भाउजू)
यसै वर्ष वैवाहिक जीवनमा बाँधिएकी
रीता पाण्डे खनाललाई यसपटकको दसैं सुरु नहुँदै
धार्मिक वातावरणले पुलकित बनाएको छ । उता उनकी
नन्द शारदा भने भाउजूलाई आफ्नो घरको परम्परा-संस्कार
सिकाउन
व्यस्त छिन् । यिनीहरूको जोडी देख्दा घरका अन्य
सदस्य पनि दङ्ग पर्छन् । आपसमा निकै मिल्ने साथीजस्ता
लाग्ने यी नन्द-भाउजू परेका बेला जस्तोसुकै अवस्थामा
पनि एकले अर्कालाई सहयोग गर्न पछि हट्दैनन् ।
चाडबाडका बेला नन्द माइती जाँदा भाउजूलाई मात्र
घरको सारा काम गर्न लगाउने चलन हामीकहाँ छ तर
शारदा यसको विरोधी हुन् । उनी भन्छिन्- सबैको
शरीर हो, थकाइ सबैलाई लाग्छ । काम पनि बाँडफाँड
गरेर गर्यो भने छिटो सिद्धिन्छ, त्यसैले चाडबाडमा
मात्र होइन अघिपछि म माइती जाँदा पनि सबै काम
भाउजू र म मिलेर गर्छौं । काठमाडौको ज्ञानेश्वरमा
आफ्नो बाल्यकालको दसैं मनाएकी शारदाकी भाउजू रीतालाई
दसैं भन्नेबित्तिकै पारविारकि जमघट, स्वच्छ वातावरण
एवं मान्यजनको हातबाट टीका थापी लिइने आशीर्वादको
सम्झना आउँछ । त्यसो त उनी तासकी सौखिन हुन् ।
रीता भन्छिन्- 'दसैंमा रातभर िम्यारजि खेलिन्छ
तर अहिलेसम्म जितेको रेकर्ड छैन । अर्को कुरा
सानो छँदा छतमा गएर चङ्गा उडाउँथ्यौं, चेट भयो
भने ठूलो स्वरमा चिच्याउँथ्यौं, म ती पलहरू कहिल्यै
भुल्न सक्दिनँ 
।' रीताका प्रोफेसर बुवा शाकाहारी ब्राह्मण परविारका
भए पनि उनीहरूकहाँ दसैंमा मासुका परकिार भने हुन्थ्यो
। केटाकेटीहरू मासु र दक्षिणामा रमाउँछन् भन्ने
बुझेका उनका बुवाले सानैमा पनि छोराछोरीलाई १०
रुपैयाँ दक्षिणा दिन्थे । उनीहरूकहाँ घटस्थापनामा
मूलघरमा जमरा राखेदेखि नै प्रत्येक दिन चण्डीपाठ
हुन्थ्यो । नवदुर्गाभर िमालश्री धुन बज्थ्यो ।
अष्ठमीका दिन ननुहाए अर्को जुनीमा बोका भइन्छ
भन्ने विश्वासका कारण सबैले बिहान नुहाउनुपथ्र्यो
। रीता दसैंका बेला आमासँग किनमेलका लागि बजार
जान, टीकाका दिन घर-घर चहार्दै दक्षिणा बटुल्न
निकै हौसिन्थिन् । यता शारदाको चाँगुनारायणस्थित
परविारमा पनि दसैंको छुट्टै रौनक हुन्थ्यो । दसैंको
समयमा लामो स्कुल छुट्टीले उनका लागि असीम आनन्द
महसुस गराउँथ्यो । नयाँ लुगा लगाउन, पिङ खेल्न
तथा बजार घुम्न जान पाइने कुराहरूले उनमा फरक
किसिमको रमाइलोको अनुभूति हुन्थ्यो । आफूहरूकहाँ
घरको आँगनमा कुभिण्डो बलि दिइने कुरा बताउँदै
शारदा भन्छिन्- खसी पनि काट्थे तर मूल आँगनमा
होइन छुट्टै ठाउँमा । बाल्यकालको उनको दसैं मासु-चिउरा
र रंग-रमाइलोमा बित्यो । त्यसबेला उनलाई केही
कुराको दायित्वबोध भएन । जब उनी विवाह गरेर कर्मघर
पुगिन् तब उनलाई महसुस हुन थाल्यो-दसैंको व्यवस्थापन
गर्नु सहज रहेनछ । आफूले दक्षिणामा पैसा पाउने
ठाउँमा टीका लगाएर अरूलाई पैसा दिनुपर्ने भयो,
आफ्नो खुट्टा अरूले ढोगिदिन्थे भने अब उनले अरूका
खुट्टा ढोग्नुपर्ने भयो । उनलाई सारा चीज बदलिएको
महसुस हुनथाल्यो । उता उनकी भाउजू रीता भने केही
निश्चित जिम्मेवारी थपिए पनि खासै धेरै परविर्तन
आएको मान्दिनन् । खासै ठूलो परविर्तन होला जस्तो
लागेको छैन । सबै कुराको व्यवस्थापन गर्दै लानुपर्छ-
रीता भन्छिन्- घर र माइतीको रीतिरविाजमा त्यति
धेरै फरक नभएकाले होला मैले सहज महसुस गरेकी छु
। शारदाले एउटा कुरामा भिन्न महसुस गरेकी छिन्
। अरूका घरमा चाडबाडका बेला बुहारीले सबैलाई ख्वाइसकेर
खानुपर्ने कुरा उनले सुनेकी थिइन् तर उनीकहाँ
चाडपर्वका अवसरमा सासूले आफ्नै हातले पकाएर सबैलाई
ख्वाउनुहुन्छ । शारदाको घरमा ससुरा शुद्ध शाकाहारी
भएकाले चोखोनितो चाहिन्छ । घटस्थापनाका दिनदेखि
नै पूजापाठ गर्ने, नवदुर्गाभर िचण्डी पाठ गरनिे
शारदाको घरमा सप्तमीको राति केरा, उखु तथा विभिन्न
फूलसहित फूलपाती भित्र्याइन्छ । स-साना कुरा पनि
आपसमा साटासाट गर्न मन पराउने यी नन्द-भाउजू चाडपर्वमा
एक-अर्कालाई उपहार प्रदान गर्छन् । यसपटकको दसैंको
योजना सुनाउँदै दुवै भन्छन्- यसपटकको दसैंमा परविार
भेला भएर रमाइलो गर्ने, तास खेल्ने, मान्यजनको
हातबाट आशीर्वाद लिने तथा दसैंको केही दिनअघि
परविारसहित दार्जीलिङ घुम्न जाने योजना छ ।
डा. उमा श्रीवास्तव /
सरिता गजुरेल -दिदी-बहिनी)
डा. उमा श्रीवास्तव र सीता गजुरेललाई
अहिले पनि सानोमा नयाँ पहिरन लगाएर आफन्तको घरमा
टीका लगाउन गएको, दक्षिणा पाएको तथा दिदी-बहिनी,
दाजुभाइ एवं साथी-संगीहरूसँग मिलेर पिङ खेलेको
सम्झना आइरहन्छ । संयुक्त परविारमा जन्मिएका यी
दिदी-बहिनीको बाल्यकालको दसैं रमाइलोसँग बितेको
थियो ।
परविार धार्मिक प्रवृत्तिको भएकाले उनीहरूको घरमै
दसैंको पूजाआजा गर्ने चलन थियो । त्यसले गर्दा
वातावरण रमणीय तथा उल्लासमय हुन्थ्यो । बुवा-आमासँगै
बसेर बिहान दुर्गा भवानीको आराधना गर्नु, जमरा
कस्तो भयो भनेर हेर्नु उनीहरूको दिनचर्याभित्र
पथ्र्यो । विवाहपछि पनि दुवै दिदी-बहिनीले आफ्नो
घरमा पनि दसैं घर राख्ने गरेका छन् । 
सानोमा बुवा-आमालाई पिङ राख्न कर लगाए पनि अहिले
उनीहरू मौका मिले मात्र पिङ खेल्छन् । उनीहरूका
अनुसार दसैं पिङ खेल्ने, धार्मिक कार्यमा लाग्ने,
मीठो खाने तथा धेरै समयसम्म भेटघाट नभएका आफन्तसँग
पुनर्मिलन तथा सम्बन्धमा आएको चिसोपन हटाई रमाइलो
गर्ने अवसर हो । यसले गर्दा पनि डा.उमा तथा सरतिालाई
दसैं असाध्यै मनपर्छ । बुबाले दसैं पेस्की लिएर
नयाँ पहिरन किनेर ल्याइदिनुहुन्थ्यो । डा.उमालाई
दसैंमा किनेको नयाँ पहिरन लगाएर स्कुल जान लाज
लाग्थ्यो भने सरतिा नयाँ पहिरनमा रमाउँथिन् ।
| 
ुल्छ
।'
था
महेश्वरको बासस्थान मानिन्छ । पूजा गर्दा कलशको
मुखमा विष्णु, घाँटीमा शिव तथा फेदमा ब्रह्मा
बस्छन् भन्ने विश्वास गरन्िछ । बाँकी भागमा मातृगण,
देवगण, अष्ठमातृका, योगिनीहरूको निवास हुन्छ ।
कलशमा पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश पाँचै तत्त्वको
निवास हुने भएकाले कुनै पनि विधिमा कलश राख्नुपर्ने
वैदिक नियम छ । हाम्रा कुलदेवताहरूको पनि बास
हुने भएकाले कलश सम्पूर्ण देवीदेवताको वासस्थान
भएको मानिन्छ । 
त्यसो
त आधुनिक विद्वान्हरूले पञ्चबलिलाई मनका गलत प्रवृतिको
बलिका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनीहरूले मानिसका
मनमा उब्जने विकृति काम, क्रोध, मद, मोह, लोभ
आदि हटाउन पञ्चबलिको प्रतीकात्मक जुक्ति निकालिएको
बताएका छन् । जतिखेर पनि यौनेच्छामात्र जागृत
हुने बोको प्रवृतिलाई त्याग्नुपर्ने आग्रहका साथ
बोकाको बलि दिने चलन चलेको हो । आफूभित्रको बोको
प्रवृत्ति त्याग्न नसक्नेहरूले त्यसको प्रतीक
जिउँदो बोको काट्न थालेको विद्वान्हरूको राय छ
। त्यसैगरी राँगा अहङ्कारको प्रतीक, भेंडा लोभको
प्रतीक, परेवा मोहको प्रतीक -किनभने परेवाले प्रेम
गर्न थालेपछि पछाडिबाट उसलाई मार्न तीर हानेको
समेत थाहा पाउँदैन), हाँस मदको प्रतीक -हाँस आफूभन्दा
क्षमतावान् कोही छैन भन्ने मान्छ) मानिन्छ । हरेक
मानिसभित्र यस्ता प्रवृत्ति हुने भएकाले आफूभित्रको
राँगो, परेवा, हाँस, भेंडा तथा बोकाको जस्तो पशुत्व
भावको बलि दिनुपर्ने भाव ग्रन्हरूमा उल्लेख गरएिको
छ । मानिसले आफ्नो स्वादका लागि तत्ा्सम्बन्धित
पशुलाई नै बलि चढाउन थाल्नाले यसको गलत ब्याख्या
भएको विद्वान्हरूको राय छ ।